तेह्रथुम जिल्लाको मेन्छ्यायेम गाउँपालिकामा अवस्थित खोरुङ्गा खोला पूर्वी नेपालको एक महत्त्वपूर्ण जलस्रोत हो। यस खोलाले जिल्लाको आर्थिक, सामाजिक र ऊर्जा क्षेत्रमा ऐतिहासिक कालदेखि नै ठूलो योगदान पुर्याउँदै आएको छ।
१. ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमि
खोरुङ्गा खोलाको सम्बन्ध स्थानीय किराँत (लिम्बू) संस्कृति र सभ्यतासँग जोडिएको छ।
- नामकरण: यो खोला मेन्छ्यायेम डाँडाको फेदीबाट बहन्छ। लिम्बू भाषामा 'मेन्छ्या' को अर्थ 'तरुनी' र 'येम' को अर्थ 'उभिएको' हुन्छ।
- परम्परागत उपयोग: ऐतिहासिक रूपमा यस खोलाको पानी मोरोहाङ, ओयाकजुङ र श्रीजुङका बासिन्दाहरूले खानेपानी, सिँचाइ र घट्ट सञ्चालनका लागि प्रयोग गर्दै आएका थिए।
२. भौगोलिक अवस्थिति
- उत्पत्ति: यो खोला समुन्द्री सतहबाट करिब २,९५० मिटर को उचाइमा रहेको पहाडी भेगबाट सुरु हुन्छ।
- संगम: पहाडी भूभाग छिचोल्दै यो खोला करिब ६०० मिटर को उचाइमा पुगेपछि प्रसिद्ध तमोर नदी मा मिसिन्छ।
- प्रवाह क्षेत्र: यसले मुख्यगरी तेह्रथुमको मेन्छ्यायेम गाउँपालिका र फेदाप गाउँपालिकाका विभिन्न वडाहरूलाई छुन्छ।
३. जलविद्युत विकासको यात्रा
खोरुङ्गा खोला तेह्रथुम जिल्लालाई उज्यालो बनाउने मुख्य स्रोत हो। यसको विकासलाई दुई चरणमा हेर्न सकिन्छ:
क) सरकारी पहल (लघु जलविद्युत)
पञ्चायत कालमा सरकारले यस खोलाको शक्ति प्रयोग गरी १३० किलोवाट क्षमताको 'खोरुङ्गा खोला लघु जलविद्युत आयोजना' निर्माण गरेको थियो। यसले तत्कालीन समयमा स्थानीय गाउँहरूमा पहिलोपटक बिजुली पुर्याएको थियो।
ख) आधुनिक विकास (माथिल्लो खोरुङ्गा खोला आयोजना)
वर्तमान समयमा, निजी क्षेत्रको तेह्रथुम पावर कम्पनी लिमिटेड ले यस खोलामा ठूलो लगानी गरेको छ:
- क्षमता: ७.५ मेगावाट।
- सञ्चालन: यस आयोजनाले २०७६ फागुन १७ गतेदेखि व्यावसायिक रूपमा विद्युत उत्पादन सुरु गरेको हो।
- योगदान: यहाँ उत्पादित विद्युत जिरी-खिम्ती सबस्टेशनमार्फत राष्ट्रिय प्रसारण लाइनमा जोडिएको छ।
४. आर्थिक र सामाजिक प्रभाव
- कृषि: खोलाको पानीले तल्लो तटीय क्षेत्रका खेतीयोग्य जमिनमा सिँचाइ सुविधा पुर्याएको छ, जसले धान र अलैँची खेतीमा सहयोग पुगेको छ।
- शेयर लगानी: यो नेपालका त्यस्ता आयोजनामध्ये एक हो जहाँ स्थानीय बासिन्दाहरूले पनि संस्थापक र सर्वसाधारण शेयरमार्फत प्रत्यक्ष लगानी गरेका छन्।
- रोजगारी: जलविद्युत निर्माण र सञ्चालनका क्रममा स्थानीय युवाहरूले रोजगारीको अवसर पाएका छन्।
५. चुनौतीहरू
- प्राकृतिक प्रकोप: वर्षायाममा आउने बाढी यस खोलाको मुख्य चुनौती हो। २०७६ सालको बाढीले निर्माणाधीन जलविद्युत संरचनामा करिब १.५ करोडको क्षति पुर्याएको थियो।
- वातावरणीय प्रभाव: जलविद्युतका लागि पानी फर्काउँदा तल्लो तटीय क्षेत्रको पारिस्थितिक प्रणाली (Ecosystem) मा असर पर्न नदिन वातावरणीय प्रवाह (Environmental Flow) कायम राख्नुपर्ने चुनौती छ।
निष्कर्ष
हिजोका दिनमा केवल खेतीपाती र घट्ट चलाउन प्रयोग हुने खोरुङ्गा खोला आज २१ औं शताब्दीमा आएर तेह्रथुमको "समृद्धिको आधार" बनेको छ। यसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउनुका साथै नेपालको राष्ट्रिय ऊर्जा संकट समाधानमा समेत इँटा थप्ने काम गरेको छ।
