मेन्छयायेम डाँडा (मेन्छयायेम थुम) नेपालको सुदूरपूर्वी पहाडी क्षेत्रको एक जीवन्त प्रतीक हो। यसले केवल भौगोलिक उचाइ मात्र नभई किरात सभ्यता, मुन्धुमी आस्था र जैविक विविधताको विशाल विरासत बोकेको छ।
१. विस्तृत ऐतिहासिक र पौराणिक पृष्ठभूमि
- मुन्धुमी गाथा: लिम्बू जातिको पवित्र ग्रन्थ 'मुन्धुम' मा यस डाँडाको विशेष चर्चा छ। किम्बदन्ती अनुसार, परापूर्व कालमा एक सुन्दरी कन्या (मेन्छ्या) यस डाँडामा प्रकट भएर अलप भएकी थिइन्। उनलाई प्रकृतिको देवी वा 'युमा साम्यो' (Yuma Samyo) को एक स्वरूप मानिन्छ।
- तेनाहाङ राजाको शासन: ऐतिहासिक रूपमा यो क्षेत्र प्राचीन 'तेनाहाङ' राजाहरूको अधिनमा रहेको विश्वास गरिन्छ। डाँडाको फेदी र आसपासका क्षेत्रमा अझै पनि प्राचीन दरबारका अवशेषहरू र ढुङ्गे गढहरू फेला पार्न सकिन्छ, जसले यहाँको प्राचीन राजनीतिक महत्त्वलाई दर्शाउँछ।
- नामको उत्पत्ति: 'मेन्छया' (तरुनी/युवती) र 'येप' (उभिनु) मिलेर बनेको यो शब्दले एक दिव्य युवती उभिएको ठाउँलाई जनाउँछ। स्थानीय स्तरमा यसलाई 'युवती उभिएको डाँडा' को रूपमा सम्मान गरिन्छ।
२. भौगोलिक विशिष्टता र त्रि-जिल्ला संगम
मेन्छयायेम डाँडा समुद्री सतहबाट करिब ३,००० मिटर भन्दा बढीको उचाइमा अवस्थित छ। यो बिन्दुले तीनवटा जिल्लाको सिमानालाई जोड्दछ:
- तेह्रथुम: मेन्छयायेम गाउँपालिका (यही डाँडाको नामबाट नामकरण गरिएको)।
- संखुवासभा: चैनपुर र मादी क्षेत्र।
- ताप्लेजुङ: आठराई त्रिबेणी क्षेत्र।
यहाँबाट उत्तरतर्फ हेर्दा मकालु, कञ्चनजंगा र कुम्भकर्ण जस्ता विश्वका अग्ला हिमशृङ्खलाहरू ऐना जस्तै स्पष्ट देखिन्छन्।
३. सांस्कृतिक र धार्मिक अनुष्ठान
- गौखुरी धाम: मेन्छयायेम डाँडाको काखमा प्रसिद्ध 'गौखुरी धाम' रहेको छ, जहाँ हिन्दू र किरात दुवै धर्मावलम्बीहरूले पूजा गर्छन्।
- उधौली र उभौली मेला: हरेक वर्ष बैशाख पूर्णिमा र मंसिर पूर्णिमाका अवसरमा यहाँ ठूलो मेला लाग्दछ। किराती समुदायका मानिसहरू आफ्नो परम्परागत पहिरनमा 'धान नाच' (Yalang) र 'साकेला' नाच्दै पितृ र प्रकृतिको पूजा गर्न यहाँ भेला हुन्छन्।
- आस्थाको केन्द्र: स्थानीय बासिन्दाहरूले नयाँ बाली पाकेपछि पहिलो अन्न (Chasok Tangnam) यही डाँडाका देवतालाई चढाउने गर्छन्।
४. जैविक विविधता (लालीगुराँसको घर)
यो क्षेत्र TMJ (तिनजुरे-मिल्के-जलजले) लालीगुराँस पदमार्गको मुटु मानिन्छ।
- वनस्पति: यहाँ नेपालमा पाइने ३२ प्रजातिमध्ये करिब २८ देखि ३० प्रजातिका लालीगुराँसहरू फुल्छन्। यसका साथै चिराइतो, पदमचाल जस्ता बहुमूल्य जडीबुटीहरू यहाँ प्रशस्त पाइन्छन्।
- वन्यजन्तु: यो क्षेत्र रेड पाण्डा (Red Panda) को मुख्य वासस्थान मध्ये एक हो। साथै यहाँ कस्तुरी मृग, घोरल र विभिन्न प्रजातिका डाँफे-मुनार जस्ता चराचुरुङ्गीहरू पाइन्छन्।
५. वर्तमान अवस्था र विकास (२०२६ सम्मको स्थिति)
- पर्यटकीय पूर्वाधार: हाल यस क्षेत्रमा पदयात्राका लागि व्यवस्थित बाटो, 'भ्यु टावर' र पर्यटक बस्नका लागि स्थानीय होमस्टे (Homestay) को विस्तार गरिएको छ।
- गाउँपालिकाको पहल: मेन्छयायेम गाउँपालिकाले यस क्षेत्रलाई 'पर्यटकीय हब' बनाउन विशेष बजेट विनियोजन गरेको छ। विशेषगरी कृषि पर्यटन (अल्लो, तरकारी बिउ र पशुपालन) मा जोड दिइएको छ।
- पहुँच मार्ग: धरान-धनकुटा हुँदै बसन्तपुरबाट वा तेह्रथुमको सदरमुकाम म्याङलुङबाट मेन्छयायेम पुग्न सकिन्छ। सडक सञ्जालको विस्तारले गर्दा अचेल यो ठाउँ आन्तरिक पर्यटकहरूको पहिलो रोजाइमा पर्न थालेको छ।
मेन्छयायेम डाँडा केवल एउटा पहाड मात्र नभएर पूर्वी नेपालको शान र किरात सभ्यताको गौरवशाली इतिहास बोकेको एक पवित्र थलो हो।
